The History of Rajarata Irrigation Culture in Sri Lanka

රජරට වාරි ශිෂ්ඨාචාරය: හෙළ ඉංජිනේරු විස්කම් සහ අභිමානවත් උරුමය

ශ්‍රී ලංකාවේ වංශකතාවේ රන් අකුරින් ලියැවුණු පරිච්ඡේදය වන්නේ රජරට ශිෂ්ඨාචාරයයි. වියළි කලාපයේ කර්කශ පරිසරය පරාජය කරමින්, අහසින් වැටෙන එකදු දිය බිඳක් හෝ ප්‍රයෝජනයට නොගෙන මුහුදට ගලා යාමට ඉඩ නොදුන් අපේ මුතුන් මිත්තන්, ලෝකයම මවිත කරවන වාරි තාක්ෂණයක් බිහි කළහ. මෙය හුදෙක් කෘෂිකාර්මික පද්ධතියක් පමණක් නොව, එය ලාංකේය සංස්කෘතිය, ආගම සහ සමාජීය ව්‍යුහය හැඩගැස්වූ මහා ජීවනාලියයි.

ඓතිහාසික පසුබිම: පණ්ඩුකාභය රජුගේ සිට මහා පරාක්‍රමබාහු රජු දක්වා

ශ්‍රී ලංකාවේ වාරි ශිෂ්ඨාචාරයේ ආරම්භය අනුරාධපුර රාජධානියේ මුල් අවධිය දක්වා දිව යයි. මුල් කාලීන ජනාවාස ගංගා නිම්න ආශ්‍රිතව ඉදි වුවද, ජනගහනය වර්ධනය වීමත් සමඟ ජලය ගබඩා කිරීමේ අවශ්‍යතාව දැඩිව දැනෙන්නට විය.

පණ්ඩුකාභය රජු සහ අභය වැව

ලංකාවේ සංවිධානාත්මක වාරි කර්මාන්තයේ සමාරම්භකයා ලෙස සැලකෙන්නේ පණ්ඩුකාභය රජතුමාය (ක්‍රි.පූ. 4 වන සියවස). එතුමා විසින් අනුරාධපුරයේ ඉදි කළ අභය වැව (බසවක්කුලම වැව) මෙරට ඉදි වූ පළමු ක්‍රමවත් වැව ලෙස ඉතිහාස ගත වේ. මෙය නගරයක ජල අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා ඉදි කළ අගනා නිර්මාණයකි.

වසභ සහ මහසෙන් රජවරුන්ගේ යුගය

වාරි කර්මාන්තයේ දැවැන්ත පිම්මක් ඇති වූයේ වසභ රජුගේ කාලයේදීය. එතුමා විසින් වැව් 11ක් සහ මහා ඇළ මාර්ග 12ක් ඉදි කරමින් වාරි පද්ධතිය ජාලගත කිරීම ආරම්භ කළේය. ඉන්පසු පැමිණි මහසෙන් රජු (ක්‍රි.ව. 274–301) දැවැන්ත වැව් ඉදි කිරීමේ පුරෝගාමියා විය. එතුමා විසින් ඉදි කළ මින්නේරිය වැව නිසා අදටත් එතුමා “මින්නේරි දෙවියන්” ලෙස ජනතාවගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වේ.

ධාතුසේන රජු සහ කලා වැව

ක්‍රි.ව. 5 වන සියවසේ රජ වූ ධාතුසේන රජු විසින් ඉදි කළ කලා වැව, ලාංකේය වාරි ඉතිහාසයේ හැරවුම් ලක්ෂයකි. තම පුත් කාශ්‍යප කුමරුට “මගේ මහා ධනය මෙයයි” යනුවෙන් කලා වැවේ ජලය පෙන්වමින් එතුමා දැක්වූ ආකල්පය, වාරි ජලය කෙරෙහි රජවරුන් තුළ තිබූ ගෞරවය මැනවින් පෙන්නුම් කරයි.

මහා පරාක්‍රමබාහු රජුගේ ස්වර්ණමය යුගය

පොළොන්නරු යුගයේ රජ වූ මහා පරාක්‍රමබාහු රජතුමා රජරට වාරි පද්ධතිය එහි උපරිමයට රැගෙන ගියේය. “අහසින් වැටෙන එකදු දිය බිඳක් හෝ මනුෂ්‍ය ප්‍රයෝජනයට නොගෙන මුහුදට ගලා යාමට ඉඩ නොදිය යුතුය” යන එතුමාගේ උදාර සංකල්පය යටතේ වැව් 1470කට අධික ප්‍රමාණයක් ඉදි කරන ලදී. එහි කූටප්‍රාප්තිය වන්නේ පරාක්‍රම සමුද්‍රයයි.

මහා වැව් සහ ඇළ මාර්ග: රජරට ජීවන රක්තය

රජරට ශිෂ්ඨාචාරය පෝෂණය කළ ප්‍රධාන වාරි නිර්මාණ කිහිපයක් පහත දැක්වේ.

කලා වැව සහ ජය ගඟ (යෝධ ඇළ)

ධාතුසේන රජු විසින් ඉදි කළ කලා වැවේ සිට අනුරාධපුර තිසා වැව දක්වා සැතපුම් 54ක් දිග ජය ගඟ හෝ යෝධ ඇළ ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ විස්මයකි. මෙහි පළමු සැතපුම් 17 තුළ ඇති බෑවුම සැතපුමකට අඟල් 6ක් වැනි ඉතා සුළු අගයකි. මෙතරම් සියුම් මට්ටමකින් මට්ටම් කිරීමේ උපකරණ නොමැති යුගයක මෙය සිදු කළේ කෙසේද යන්න අදටත් නූතන ඉංජිනේරුවන්ට ‍‍ප්‍රෙහෙලිකාවකි.

තිස්ස වැව

දේවානම්පියතිස්ස රජු විසින් අනුරාධපුර පූජනීය නගරයට සහ රජ මාලිගයට ජලය සැපයීම සඳහා මෙය ඉදි කරන ලදී. තිස්ස වැව අසල පිහිටි රන්මසු උයන සහ එහි ඇති ජල කළමනාකරණ ක්‍රම අදටත් සංචාරකයන්ගේ ආකර්ෂණය දිනා ගනී.

පරාක්‍රම සමුද්‍රය

පොළොන්නරුවේ පිහිටි මෙම මහා ජලාශය වැව් පහක් එකතු කිරීමෙන් තැනූවකි. මෙහි ඇති විශාලත්වය නිසාම මෙය “සමුද්‍රයක්” ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය. මින්නේරිය, ගිරිතලේ සහ කවුඩුල්ල වැනි වැව් ද පොළොන්නරු යුගයේ සශ්‍රීකත්වයට ප්‍රබල දායකත්වයක් ලබා දුන්නේය.

හෙළ වාරි ඉංජිනේරු ශිල්ප ක්‍රම

පුරාණ හෙළ ඉංජිනේරුවන් සතුව තිබූ දැනුම සහ තාක්ෂණය අතිශයින්ම දියුණු මට්ටමක පැවතිණි. ඔවුන් ජලයේ පීඩනය, ගුරුත්වාකර්ෂණය සහ පරිසර හිතකාමී බව මැනවින් හඳුනාගෙන තිබුණි.

බිසෝ කොටුව (Sluice gate technology)

වැවක බැම්මට හානි නොවන සේ ඉතා අධික පීඩනයකින් යුත් ජලය පිටතට මුදා හැරීම සඳහා භාවිතා කළ තාක්ෂණය බිසෝ කොටුවයි. මෙය නූතන “Valve Pit” සංකල්පයට සමාන වුවත්, එවකට කළු ගල් භාවිතා කරමින් මෙය නිමවා තිබූ ආකාරය විශ්මයජනකය.

එල්ලංගා පද්ධතිය (Cascade System)

වියළි කලාපයේ ජල හිඟයට විසඳුමක් ලෙස කුඩා වැව් කිහිපයක් එකිනෙකට සම්බන්ධ කරමින් ජලය කළමනාකරණය කරන ලදී. ඉහළ වැවේ පිටාර ජලය පහළ වැවට ගලා යන පරිදි සකසා තිබූ මෙම ක්‍රමය පරිසර පද්ධතිය රැක ගැනීමට මෙන්ම භූගත ජල මට්ටම පවත්වා ගැනීමට ද උපකාරී විය.

බැම්ම සහ වාන

වැව් බැම්ම ඉදි කිරීමේදී මැටි සහ ගල් ස්තර භාවිතා කරමින් එය ශක්තිමත් කළ අතර, වැව පිරී ඉතිරී යන විට අතිරික්ත ජලය බැහැර කිරීම සඳහා ‘වාන’ ඉදි කරන ලදී. ගල් වාන, සොරොව්ව වැනි උපාංග මගින් ජල පාලනය ඉතා නිවැරදිව සිදු කෙරිණි.

සමාජ ව්‍යුහය සහ ආගමික බලපෑම

රජරට වාරි ශිෂ්ඨාචාරය ගොඩනැගී තිබුණේ “වැවයි – දාගැබයි, ගමයි – පන්සලයි“ යන සංකල්පය මතය.

වැව සහ පන්සල: සෑම වැවක් ආසන්නයේම පන්සලක් හෝ දාගැබක් ඉදි විය. ගමේ ආර්ථික කේන්ද්‍රස්ථානය වැව වන විට, අධ්‍යාත්මික කේන්ද්‍රස්ථානය පන්සල විය.

රාජකාරි ක්‍රමය: වැව් නඩත්තු කිරීම සහ ජල පාලනය සඳහා ක්‍රමවත් සමාජ ව්‍යුහයක් පැවතිණි. වැව් බැම්ම රැක ගැනීම සහ ඇළ වේලි පිරිසිදු කිරීම ගම්වාසීන්ගේ පොදු වගකීමක් ලෙස සැලකුණි.

ජලය කෙරෙහි ඇති ගෞරවය: පැරැන්නන් ජලය සැලකුවේ පූජනීය වස්තුවක් ලෙසය. “වැව” යනු හුදෙක් ජල තටාකයක් නොව, එය ඔවුන්ගේ දේවත්වය හා සමාන වූ දෙයකි.

කෘෂිකාර්මික තිරසාරභාවය සහ ජනාවාස

රජරට ශිෂ්ඨාචාරය ස්වයංපෝෂිත වීමට ප්‍රධානතම හේතුව වූයේ විධිමත් ජල කළමනාකරණයයි.

කුඹුරු ගොවිතැන: වාරි ජලය මඟින් වසරේ කන්න දෙකම (යල සහ මහ) වගා කිරීමට අවස්ථාව ලැබුණි. මෙය රට “පෙරදිග ධාන්‍යාගාරය” බවට පත් කිරීමට මහෝපකාරී විය.

සත්ත්ව පාලනය සහ වනෝද්‍යාන: වැව් ආශ්‍රිතව තණබිම් නිර්මාණය වූ අතර, එමගින් සතුන්ට අවශ්‍ය ආහාර සහ ජලය ලැබුණි. රජවරුන් විසින් ඉදි කළ මහා උයන් ද මෙම ජල පද්ධතියෙන් පෝෂණය විය.

ක්ෂුද්‍ර දේශගුණික පාලනය: විශාල ජල කඳක් ගොඩබිම මැද රඳවා තැබීමෙන් අවට ප්‍රදේශයේ උෂ්ණත්වය පාලනය වූ අතර, එය ශාක හා සතුන්ගේ පැවැත්මට හිතකර පරිසරයක් නිර්මාණය කළේය.